حق الوکاله وکیل تسخیری

حق الوکاله وکیل تسخیری به هیچ عنوان توسط موکل (متهم یا شاکی) پرداخت نمی شود. این هزینه توسط دادگاه تعیین و از محل اعتبارات قوه قضاییه تأمین و به وکیل پرداخت می گردد. هدف از این سازوکار، تضمین حق دسترسی به وکیل برای تمامی شهروندان، حتی در صورت عدم توانایی مالی، مطابق با اصول قانون اساسی است.

دسترسی به عدالت و حق دفاع، از بنیادی ترین حقوق هر شهروند در یک جامعه مدنی است. نظام حقوقی کشور، با درک اهمیت این حق، سازوکارهایی را برای اطمینان از دسترسی همگانی به وکیل پیش بینی کرده است. در این میان، مفهوم «وکیل تسخیری» به عنوان یکی از ستون های اصلی این سازوکار، برای افرادی که توانایی مالی لازم برای استخدام وکیل را ندارند، مطرح می شود. درک صحیح از ماهیت، شرایط تعیین و به ویژه نحوه پرداخت حق الوکاله این دسته از وکلا، برای تمامی شهروندان، به خصوص در مواجهه با پرونده های کیفری، ضروری است. این مقاله به بررسی جامع و تخصصی مفهوم حق الوکاله وکیل تسخیری، تفاوت های آن با وکیل معاضدتی، مستندات قانونی و ابهامات رایج در این زمینه می پردازد.

وکیل تسخیری کیست و چه نقشی در نظام قضایی دارد؟

وکیل تسخیری، وکیلی است که توسط مرجع قضایی (اعم از دادسرا یا دادگاه) برای دفاع از حقوق متهم یا در مواردی خاص، شاکی/بزه دیده، تعیین می شود. این اقدام در شرایطی صورت می گیرد که فرد توانایی مالی برای انتخاب وکیل را نداشته باشد، یا در جرایم خاصی که حضور وکیل الزامی است و فرد خود نسبت به معرفی وکیل اقدام نکرده باشد.

نقش اصلی وکیل تسخیری، تضمین اصل حق دفاع و اصل برابری سلاح ها در فرآیند دادرسی کیفری است. این وکیل، یک وکیل پایه یک دادگستری با صلاحیت کامل بوده و موظف است با همان جدیت و تعهد یک وکیل انتخابی، از حقوق موکل خود دفاع کند. هدف قانون گذار از تعبیه این سازوکار، جلوگیری از تضییع حقوق افرادی است که به دلیل عدم آشنایی با قوانین یا عدم تمکن مالی، ممکن است از یک دفاع مؤثر و عادلانه محروم شوند.

تفاوت وکیل تسخیری با وکیل انتخابی و وکیل معاضدتی

در نظام حقوقی ایران، سه نوع اصلی از وکالت وجود دارد که در نحوه انتخاب، مرجع تعیین و پرداخت حق الوکاله با یکدیگر متفاوت اند:

1. وکیل انتخابی: وکیلی است که موکل با اراده و اختیار خود و با پرداخت حق الوکاله مورد توافق، وی را برای دفاع از خود انتخاب می کند.
2. وکیل معاضدتی: این وکیل برای افراد نیازمند در دعاوی حقوقی (غیرکیفری) تعیین می شود. متقاضی باید به کانون وکلای دادگستری یا مرکز وکلای قوه قضاییه مراجعه کرده و درخواست خود را مطرح کند. مهم ترین تفاوت آن با وکیل تسخیری در حق الوکاله این است که در صورت موفقیت وکیل معاضدتی و به نتیجه رسیدن پرونده به نفع موکل، حق الوکاله از محل محکوم به (مالی که به نفع موکل حکم صادر شده) به وکیل پرداخت خواهد شد. در صورت عدم موفقیت، وکیل حق الوکاله ای از موکل دریافت نمی کند.
3. وکیل تسخیری: همانطور که ذکر شد، این وکیل برای افراد فاقد تمکن مالی در دعاوی کیفری و در مواردی که حضور وکیل الزامی است، توسط مرجع قضایی تعیین می گردد. وجه تمایز کلیدی، عدم پرداخت حق الوکاله توسط موکل و تأمین آن از اعتبارات قوه قضاییه است.

این تفکیک، نشان دهنده دقت قانون گذار در پوشش نیازهای حقوقی شهروندان در انواع مختلف دعاوی و با سطوح مختلف تمکن مالی است.

شرایط تعیین وکیل تسخیری: چه کسانی واجد شرایط هستند؟

تعیین وکیل تسخیری، فرآیندی کاملاً قانون مند است و تنها در شرایط خاصی که قانون پیش بینی کرده، امکان پذیر می شود. این شرایط عمدتاً حول محور عدم تمکن مالی و نوع خاص جرم که حضور وکیل را الزامی می سازد، می چرخد.

۱. عدم تمکن مالی متهم/شاکی

یکی از اصلی ترین شروط برای بهره مندی از وکیل تسخیری، عدم توانایی مالی فرد برای پرداخت حق الوکاله وکیل است. این عدم تمکن باید توسط دادگاه احراز شود. متهم یا شاکی می تواند تا پایان اولین جلسه رسیدگی از دادگاه درخواست تعیین وکیل تسخیری کند. دادگاه پس از بررسی مدارک و شواهد، در صورت احراز این موضوع، اقدام به تعیین وکیل می کند. این موضوع در ماده ۳۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری صراحتاً بیان شده است.

۲. جرایم خاص و الزامی بودن وکیل تسخیری

در برخی جرایم، فارغ از توانایی مالی متهم، حضور وکیل الزامی است و حتی اگر متهم خود وکیلی معرفی نکند، دادگاه مکلف به تعیین وکیل تسخیری برای اوست. این موارد عمدتاً شامل جرایم با مجازات های سنگین هستند:

• جرایم سلب حیات، حبس ابد، قطع عضو یا نصف دیه کامل یا بیشتر: طبق ماده ۳۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرایمی که مجازات آن ها سلب حیات، حبس ابد، قطع عضو، یا نصف دیه کامل یا بیشتر باشد، جلسه رسیدگی بدون حضور وکیل متهم تشکیل نمی شود. چنانچه متهم وکیل معرفی نکند، تعیین وکیل تسخیری الزامی است. این الزام حتی در مرحله تحقیقات مقدماتی دادسرا نیز اعمال می شود (ماده ۱۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری).
• پرونده های اطفال و نوجوانان: به موجب ماده ۴۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرایمی که رسیدگی به آن ها در صلاحیت دادگاه کیفری یک است یا جرایمی که مستلزم پرداخت دیه یا اَرش بیش از خمس دیه کامل است و در جرایم تعزیری درجه شش و بالاتر، اگر ولی یا سرپرست قانونی طفل یا نوجوان برای او وکیل تعیین نکند یا وکیل تعیین شده بدون عذر موجه حاضر نشود، مرجع قضایی (دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان) برای متهم وکیل تسخیری تعیین می کند.
• متهمان مجنون قبل از صدور حکم قطعی: تبصره ۲ ماده ۱۳ قانون آیین دادرسی کیفری مقرر می دارد که هرگاه مرتکب جرم قبل از صدور حکم قطعی دچار جنون شود، تعقیب و دادرسی متوقف می شود. اما در جرایم حق الناسی که شرایط اثبات جرم به گونه ای است که حتی با افاقه نیز فرد نتواند از خود رفع اتهام کند، به ولی یا قیم او ابلاغ می شود که ظرف پنج روز وکیل معرفی کند. در صورت عدم معرفی، صرف نظر از نوع جرم، وکیل تسخیری تعیین می شود.

۳. آیا شاکی یا بزه دیده نیز می تواند وکیل تسخیری داشته باشد؟

بله، قانون آیین دادرسی کیفری در ماده ۳۴۷ این امکان را پیش بینی کرده است. اگر دادگاه حضور و دفاع وکیل را برای بزه دیده فاقد تمکن مالی ضروری بداند، می تواند نسبت به تعیین وکیل تسخیری برای شاکی یا بزه دیده نیز اقدام کند. با این حال، تفاوت عمده این است که برای متهم در برخی موارد خاص، تعیین وکیل تسخیری الزامی است، اما این الزام برای شاکی یا بزه دیده وجود ندارد و منوط به تشخیص دادگاه و ضرورت امر دفاع است.

روند درخواست و مراحل تعیین وکیل تسخیری عموماً شامل ارائه درخواست کتبی به دادگاه، تکمیل فرم های مربوطه و احراز عدم تمکن مالی توسط مرجع قضایی است. پس از تأیید، دادگاه از بین وکلای دادگستری حوزه قضایی خود یا نزدیک ترین حوزه، یک وکیل را برای پرونده تعیین و به متهم یا شاکی معرفی می نماید.

حق الوکاله وکیل تسخیری: جزئیات کلیدی پرداخت

یکی از مهم ترین پرسش ها و ابهامات در مورد وکیل تسخیری، به نحوه پرداخت حق الوکاله او مربوط می شود. شفاف سازی این موضوع برای رفع نگرانی های موکلین و همچنین تبیین سازوکار حمایتی نظام قضایی ضروری است.

آیا موکل (متهم/شاکی) هزینه ای پرداخت می کند؟

پاسخ به این سوال، قاطع و بدون ابهام است: خیر، موکل (اعم از متهم یا شاکی که وکیل تسخیری برای او تعیین شده است) هیچ حق الوکاله ای به وکیل تسخیری پرداخت نمی کند. این یکی از اساسی ترین تفاوت های وکیل تسخیری با وکیل انتخابی و حتی وکیل معاضدتی است.

دلیل این امر، همانطور که پیشتر ذکر شد، حمایت از حق دفاع و تضمین دسترسی به عدالت است. فرض کنید فردی به دلیل نداشتن توان مالی، از داشتن وکیل محروم شود و نتواند به درستی از خود دفاع کند. این امر با اصول دادرسی عادلانه و حقوق شهروندی در تضاد است. بنابراین، قانون گذار بار مالی حق الوکاله را از دوش موکل برداشته است.

چه کسی حق الوکاله وکیل تسخیری را پرداخت می کند؟

حق الوکاله وکیل تسخیری از محل اعتبارات قوه قضاییه یا به عبارت دیگر، دولت، پرداخت می شود. این موضوع مستقیماً در ماده ۳۴۷ قانون آیین دادرسی کیفری مورد اشاره قرار گرفته است که بیان می دارد: دادگاه حق الوکاله او [وکیل تسخیری] را متناسب با اقدامات انجام شده، تعیین می کند که در هر حال میزان حق الوکاله نباید از تعرفه قانونی تجاوز کند. حق الوکاله از محل اعتبارات قوه قضائیه پرداخت می شود.

این بند قانونی به وضوح نشان می دهد که قوه قضاییه مسئولیت تأمین مالی خدمات وکیل تسخیری را بر عهده دارد تا این وکلای محترم بتوانند بدون نگرانی از بابت دریافت حق الوکاله از موکلین ناتوان، وظیفه حرفه ای خود را به نحو احسن انجام دهند.

میزان و نحوه تعیین حق الوکاله وکیل تسخیری

تعیین میزان حق الوکاله وکیل تسخیری بر اساس ضوابط و مقررات خاصی صورت می گیرد که اصلی ترین آن، آیین نامه تعرفه حق الوکاله، حق المشاوره و هزینه سفر وکلای دادگستری است. ماده ۸ این آیین نامه یکی از مهم ترین مستندات در این خصوص است که می گوید:

حق الوکاله وکیل تسخیری یا معاضدتی دو برابر حداقل تعرفه موضوع این آیین نامه است و تا زمانی که وکیل حق الوکاله را دریافت نکرده باشد، نیازی به ابطال تمبر مالیاتی و پرداخت سهم کانون، مرکز و صندوق نمی باشد.

این بخش نیازمند توضیح دقیق است: دو برابر حداقل تعرفه به این معناست که در هر دسته ای از پرونده ها که تعرفه مشخصی دارد، حق الوکاله وکیل تسخیری دو برابر کمترین مبلغ تعیین شده در آن دسته خواهد بود. این رویکرد، در عین حال که حق الوکاله را در یک چارچوب مشخص نگه می دارد، به وکیل نیز اطمینان خاطر می دهد که کارش بی اجر نمی ماند. همچنین، این مبلغ نباید از حداکثر تعرفه قانونی که برای آن نوع پرونده پیش بینی شده، تجاوز کند. به عبارت دیگر، دو برابر حداقل تعرفه خود در چارچوب سقف تعرفه قانونی قرار می گیرد.

عوامل موثر بر تعیین حق الوکاله

میزان دقیق حق الوکاله وکیل تسخیری، علاوه بر ماده ۸ آیین نامه تعرفه، توسط دادگاه و با در نظر گرفتن عواملی چند تعیین می شود:

• نوع جرم: جرایم با اهمیت بیشتر و پیچیدگی حقوقی بالاتر، ممکن است حق الوکاله بیشتری را دربرگیرند.
• مرحله رسیدگی: حضور وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی دادسرا، دادگاه بدوی، تجدیدنظر یا دیوان عالی کشور، هر یک تعرفه خاص خود را دارد.
• میزان اقدامات انجام شده توسط وکیل: حجم کاری که وکیل در پرونده انجام داده است، از جمله تعداد جلسات حضور، لایحه نویسی، مطالعه پرونده و سایر فعالیت های حقوقی، در تعیین حق الوکاله موثر خواهد بود.

توجه داشته باشید که پیچیدگی یا طولانی شدن پرونده به خودی خود باعث افزایش نامحدود حق الوکاله وکیل تسخیری نمی شود؛ بلکه این حق الوکاله تابع تعرفه مصوب و متناسب با اقدامات انجام شده در چارچوب آن تعرفه تعیین می گردد.

فرآیند پرداخت حق الوکاله به وکیل تسخیری (از دیدگاه وکیل)

برای وکیل تسخیری، فرآیند پرداخت حق الوکاله شامل مراحل اداری است. پس از اتمام پرونده و انجام وظایف وکالتی، وکیل درخواست حق الوکاله خود را به مرجع قضایی مربوطه ارائه می دهد. دادگاه یا دادسرا بر اساس تعرفه های موجود و با در نظر گرفتن اقدامات وکیل، میزان حق الوکاله را تعیین و دستور پرداخت آن را از محل اعتبارات قوه قضاییه صادر می کند.

نکته مهمی که در ماده ۸ آیین نامه تعرفه به آن اشاره شد، موضوع ابطال تمبر مالیاتی است. وکلای دادگستری موظف اند بر اساس حق الوکاله دریافتی، تمبر مالیاتی ابطال کرده و سهم کانون وکلا/مرکز وکلا و صندوق حمایت وکلا را پرداخت کنند. اما در مورد وکیل تسخیری، تا زمانی که حق الوکاله عملاً توسط قوه قضاییه به حساب وکیل واریز نشده باشد، نیازی به ابطال تمبر مالیاتی و پرداخت سهم های مذکور نیست. این حکم، یک تسهیل کننده برای وکلای تسخیری است که ممکن است فرآیند پرداخت حق الوکاله آن ها زمان بر باشد.

تفاوت حق الوکاله وکیل تسخیری و وکیل معاضدتی: مقایسه جامع

هرچند هر دو نوع وکالت تسخیری و معاضدتی با هدف حمایت از افراد فاقد تمکن مالی شکل گرفته اند، اما در جزئیات، به ویژه در رابطه با حق الوکاله، تفاوت های اساسی دارند که درک آن ها حائز اهمیت است.

ویژگی	وکیل تسخیری	وکیل معاضدتی
نوع دعاوی	دعاوی کیفری	دعاوی حقوقی
مرجع تعیین	دادگاه یا دادسرا (مرجع قضایی)	کانون وکلای دادگستری یا مرکز وکلای قوه قضاییه
مرجع پرداخت حق الوکاله	قوه قضاییه (از محل اعتبارات دولتی)	موکل (تنها در صورت موفقیت پرونده و از محل محکوم به)
پرداخت حق الوکاله توسط موکل	خیر، موکل هیچ مبلغی پرداخت نمی کند.	بله، در صورت موفقیت پرونده و دریافت محکوم به، موکل موظف به پرداخت حق الوکاله است.
مبنای تعیین حق الوکاله	دو برابر حداقل تعرفه مصوب آیین نامه	دو برابر حداقل تعرفه مصوب آیین نامه
الزامی بودن حضور وکیل	در برخی جرایم سنگین، حضور وکیل الزامی است.	حضور وکیل در هیچ دعوای حقوقی الزام قانونی ندارد.

همانطور که در جدول بالا مشاهده می شود، ماده ۸ آیین نامه تعرفه، هر دو وکیل تسخیری و معاضدتی را مشمول دو برابر حداقل تعرفه دانسته است. اما مکانیزم پرداخت عملاً متفاوت است. برای مثال، در پرونده های مهریه یا طلاق (دعاوی حقوقی) که وکیل معاضدتی تعیین می شود، اگر وکیل بتواند برای موکل، مهریه یا حق و حقوق دیگر را دریافت کند، موکل موظف است حق الوکاله وکیل را از همان مبلغ دریاففتی (محکوم به) پرداخت کند. اما در یک پرونده کیفری با وکیل تسخیری، موکل حتی پس از موفقیت نیز هیچ هزینه ای پرداخت نخواهد کرد.

ابهامات و باورهای غلط رایج درباره حق الوکاله وکیل تسخیری (و پاسخ به آن ها)

در مورد وکالت تسخیری، به دلیل ماهیت خاص آن، باورهای غلط و ابهاماتی در افکار عمومی وجود دارد که می تواند به حقوق شهروندان لطمه بزند. در این بخش به بررسی و پاسخ به این ابهامات می پردازیم:

باور غلط اول: وکیل تسخیری چون پول نمی گیرد خوب کار نمی کند.

پاسخ: این باور کاملاً نادرست و بی اساس است. وکلای تسخیری، همانند سایر وکلای دادگستری، پس از گذراندن مراحل سخت تحصیل و کارآموزی، به سوگند وکالت متعهد شده اند. این سوگند، آن ها را ملزم به دفاع از حق و عدالت، فارغ از میزان حق الوکاله یا منبع پرداخت آن، می سازد. همچنین، وکلای تسخیری تحت نظارت کانون وکلا یا مرکز وکلای قوه قضاییه هستند و هرگونه کوتاهی در انجام وظایف می تواند برای آن ها منجر به مسئولیت انتظامی شود.

علاوه بر این، حفظ جایگاه حرفه ای و اعتبار وکیل، از انگیزه های قوی برای انجام وظیفه به نحو احسن است. هیچ وکیلی نمی خواهد سابقه کاری خود را با عملکرد ضعیف خدشه دار کند، چرا که این موضوع می تواند بر آینده شغلی او تأثیر منفی بگذارد. بنابراین، وکلای تسخیری با همان تعهد و جدیت یک وکیل انتخابی، به پیگیری پرونده می پردازند.

باور غلط دوم: وکیل تسخیری فقط در دادگاه حاضر می شود و در مراحل دیگر فعال نیست.

پاسخ: این باور نیز صحیح نیست. وظایف وکیل تسخیری محدود به حضور در جلسات دادگاه نیست. وکیل تسخیری مکلف است در تمامی مراحل پرونده، از جمله مرحله تحقیقات مقدماتی در دادسرا، مطالعه پرونده، نگارش لایحه های دفاعیه، شرکت در جلسات بازپرسی و دادیاری، و دفاع در جلسات دادگاه، فعالانه شرکت کند. در واقع، حضور و فعالیت او از لحظه تعیین شدن، در تمامی مراحل لازم برای دفاع از موکل آغاز می شود و تا حصول نتیجه نهایی ادامه دارد.

باور غلط سوم: پرداخت حق الوکاله وکیل تسخیری نامشخص و پنهانی است.

پاسخ: همانطور که به تفصیل شرح داده شد، پرداخت حق الوکاله وکیل تسخیری کاملاً قانونی، شفاف و مستند است. مبلغ آن بر اساس آیین نامه تعرفه حق الوکاله و توسط مرجع قضایی تعیین و از محل اعتبارات قوه قضاییه پرداخت می شود. این فرآیند دارای سازوکارهای اداری مشخصی است و هیچ بخش پنهانی در آن وجود ندارد. هدف از این سازوکار، نه پنهان کاری، بلکه تضمین حق دفاع و دسترسی به عدالت برای همه اقشار جامعه است.

نکات مهم و توصیه های کاربردی برای متقاضیان وکیل تسخیری

در صورتی که شما یا یکی از نزدیکانتان نیازمند بهره مندی از خدمات وکیل تسخیری هستید، رعایت نکات زیر می تواند به تسریع و بهبود فرآیند کمک کند:

1. درخواست کتبی و به موقع: در صورت عدم تمکن مالی، هر چه سریع تر و نهایتاً تا پایان اولین جلسه رسیدگی، درخواست کتبی خود را مبنی بر تعیین وکیل تسخیری به مرجع قضایی ارائه دهید. این درخواست می تواند نقش مهمی در تسریع روند داشته باشد.
2. ارائه مستندات عدم تمکن مالی: برای احراز عدم تمکن مالی، ممکن است نیاز به ارائه مدارکی مانند گواهی از سازمان های حمایتی، استشهادیه محلی، یا هر مدرک دیگری که نشان دهنده وضعیت مالی شما باشد، وجود داشته باشد. همکاری کامل در این زمینه ضروری است.
3. همکاری کامل با وکیل تسخیری: پس از تعیین وکیل، تمامی اطلاعات مرتبط با پرونده، مدارک، مستندات و جزئیات وقایع را صادقانه و بدون کتمان با وکیل خود در میان بگذارید. وکیل شما برای دفاع مؤثر نیازمند دسترسی به همه حقایق است.
4. پاسخگویی به سوالات وکیل: در طول فرآیند، وکیل شما ممکن است سوالاتی داشته باشد یا نیاز به توضیحات بیشتری پیدا کند. پاسخگویی سریع و دقیق به این سوالات، به وکیل کمک می کند تا بهترین راهبرد دفاعی را اتخاذ کند.
5. هزینه های جانبی: توجه داشته باشید که وکیل تسخیری فقط حق الوکاله را از شما دریافت نمی کند. سایر هزینه های دادرسی مانند هزینه تمبر دادخواست در برخی موارد خاص (که البته در پرونده های کیفری و برای متهم کمتر مطرح است)، یا هزینه های کارشناسی، اگر طبق قانون بر عهده شما باشد، همچنان به قوت خود باقی است و جزو حق الوکاله محسوب نمی شود. در صورت ابهام در این خصوص، از وکیل خود سوال کنید.
6. اعتماد به تعهد حرفه ای: باورهای غلط در مورد عدم جدیت وکلای تسخیری را کنار بگذارید و به تعهد حرفه ای آن ها اعتماد کنید. وکیل تسخیری شما، وظیفه قانونی و اخلاقی دارد که از حقوق شما دفاع کند.

نتیجه گیری: تضمین حق دفاع و دسترسی به عدالت

مفهوم حق الوکاله وکیل تسخیری، نمادی از تعهد نظام حقوقی کشور به تضمین حق دفاع و دسترسی به عدالت برای تمامی شهروندان است. با تأکید بر عدم پرداخت هرگونه حق الوکاله توسط موکل و تأمین آن از محل اعتبارات قوه قضاییه، قانون گذار تلاش کرده است تا هیچ فردی به دلیل تنگنای مالی از داشتن وکیل و دفاعی عادلانه محروم نماند.

وکلای تسخیری، وکلای پایه یک دادگستری هستند که با همان تعهد و جدیت یک وکیل انتخابی، در تمامی مراحل دادرسی کیفری از حقوق موکل خود دفاع می کنند. درک صحیح از شرایط تعیین وکیل تسخیری، تفاوت های آن با وکیل معاضدتی و فرآیند قانونی پرداخت حق الوکاله، برای هر شهروند ضروری است تا بتواند در صورت نیاز، از این حق قانونی خود به بهترین شکل بهره مند شود. این سازوکار، ستونی محکم برای اطمینان از عدالت و انصاف در فرآیند قضایی کشورمان محسوب می شود.