فرم اعاده دادرسی کیفری

فرم اعاده دادرسی کیفری یا همان لایحه درخواست اعاده دادرسی کیفری، سندی حیاتی برای اعتراض به احکام قطعی دادگاه ها در شرایط استثنایی است که بر اساس آن می توان به دلیل کشف دلایل جدید یا وجود اشتباهات فاحش قضایی، خواستار بررسی مجدد پرونده شد.

در نظام حقوقی هر کشوری، پس از طی مراحل عادی رسیدگی و صدور یک حکم قطعی، اصل اعتبار امر مختومه ایجاب می کند که پرونده برای همیشه بسته شود و حکم به مرحله اجرا درآید. اما قانون گذار، همواره راهی برای اصلاح اشتباهات قضایی یا مواجهه با حقایق جدید پیش بینی کرده است تا از تضییع حقوق افراد و اجرای احکام ناعادلانه جلوگیری شود. در حقوق کیفری ایران، این مسیر استثنایی «اعاده دادرسی کیفری» نام دارد. این روش، آخرین فرصت برای محکوم علیه یا اشخاص ذی ربط است تا با ارائه مستندات و دلایل قوی، از دیوان عالی کشور بخواهند که حکم قطعی صادره را مجدداً مورد بررسی قرار دهد. شناخت صحیح این فرآیند، شرایط قانونی آن، تفاوت هایش با سایر روش های اعتراض و به ویژه، نحوه تنظیم صحیح «فرم» یا همان «لایحه درخواست اعاده دادرسی کیفری»، برای هر فردی که با چنین وضعیتی مواجه است، حیاتی است. در این مقاله به تفصیل به تمامی ابعاد این فرآیند می پردازیم و راهنمایی جامع و کاربردی برای تنظیم و ثبت درخواست اعاده دادرسی کیفری ارائه خواهیم داد.

اعاده دادرسی کیفری چیست؟ تعریف، هدف و مبانی قانونی

اعاده دادرسی کیفری، یکی از طرق فوق العاده اعتراض به آراء قطعی محاکم کیفری است که در ماده ۴۷۴ و ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۳۹۲ پیش بینی شده است. این روش، برخلاف تجدیدنظرخواهی که خود یکی از مراحل عادی رسیدگی محسوب می شود، تنها در موارد بسیار خاص و استثنایی قابل طرح است. هدف اصلی از اعاده دادرسی، امکان بازنگری در احکامی است که به دلیل کشف حقایق جدید، تضاد در آراء یا سایر جهات قانونی، احتمال اشتباه یا خلاف شرع بودن آن ها وجود دارد. این مکانیسم قانونی به منظور تضمین عدالت و جلوگیری از اجرای احکام ناعادلانه طراحی شده است.

تفاوت های اساسی با تجدیدنظرخواهی

درک تمایز میان اعاده دادرسی و تجدیدنظرخواهی برای هر متقاضی ضروری است. این دو روش اعتراض، با وجود شباهت ظاهری، تفاوت های ماهوی و شکلی مهمی دارند:

1. زمان اعتراض: تجدیدنظرخواهی پس از صدور حکم اولیه و پیش از قطعیت یافتن آن صورت می گیرد. اما اعاده دادرسی تنها پس از قطعیت حکم و اتمام مهلت های عادی اعتراض مطرح می شود.
2. دلایل اعتراض: در تجدیدنظرخواهی، می توان به کلیت رأی، نحوه رسیدگی، استدلالات دادگاه و مدارک موجود اعتراض کرد. در حالی که اعاده دادرسی صرفاً بر مبنای جهات قانونی مشخص و محدود (ماده ۴۷۴ و ۴۷۷) قابل طرح است و به معنای نارضایتی صرف از حکم نیست.
3. مرجع رسیدگی: مرجع رسیدگی به تجدیدنظرخواهی، دادگاه تجدیدنظر استان است. اما مرجع اصلی رسیدگی به درخواست اعاده دادرسی، دیوان عالی کشور می باشد.
4. ماهیت: تجدیدنظرخواهی یکی از مراحل دادرسی عادی و مرسوم است که حق اعتراض به حکم اولیه را برای طرفین تضمین می کند. اعاده دادرسی اما یک طریق فوق العاده و استثنایی است که اصل اعتبار امر مختومه را به دلایل قوی و مشخص نقض می کند.

به منظور درک بهتر این تفاوت ها، جدول زیر به مقایسه این دو روش اعتراض می پردازد:

ویژگی	تجدیدنظرخواهی	اعاده دادرسی کیفری
مرحله رسیدگی	مرحله عادی دادرسی	مرحله فوق العاده و استثنایی
زمان درخواست	پس از صدور حکم بدوی، پیش از قطعیت	پس از قطعیت حکم
جهات اعتراض	ایرادات شکلی، ماهوی، قانونی و قضایی	فقط جهات مندرج در مواد ۴۷۴ و ۴۷۷ ق.آ.د.ک
مرجع رسیدگی اولیه	دادگاه تجدیدنظر استان	دیوان عالی کشور
هدف	بازبینی حکم بدوی	اصلاح اشتباهات فاحش قضایی یا کشف حقایق جدید پس از قطعیت حکم

انواع اعاده دادرسی کیفری: ماده ۴۷۴ و ماده ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری

قانون آیین دادرسی کیفری دو نوع مجزا از اعاده دادرسی را پیش بینی کرده است که هر یک دارای شرایط و مراجع خاص خود هستند:

اعاده دادرسی کیفری ماده ۴۷۴ (موارد و شرایط قانونی)

اعاده دادرسی موضوع ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری رایج ترین نوع اعاده دادرسی است و برای جلوگیری از بی عدالتی و اصلاح احکام اشتباه، هفت مورد مشخص را به عنوان جهات قانونی درخواست اعاده دادرسی معرفی کرده است. وجود هر یک از این موارد باید به صورت مستند و مستدل به دیوان عالی کشور ارائه شود:

1. زنده بودن مقتول: اگر شخصی به اتهام قتل فردی محکوم به مجازات شود، اما پس از صدور حکم قطعی، ثابت شود که فردی که ادعا شده بود به قتل رسیده، زنده است.
   

   این بند یکی از واضح ترین مصادیق اشتباه قضایی است و هدف آن جلوگیری از اعدام یا مجازات فردی است که جرمی رخ نداده است.

   به عنوان مثال، فرض کنید آقای الف به اتهام قتل آقای ب محکوم به قصاص شده است. پس از اجرای حکم، معلوم می شود آقای ب در یک کشور دیگر زندگی می کرده است. در این حالت، با اثبات زنده بودن آقای ب، درخواست اعاده دادرسی پذیرفته خواهد شد.

2. محکومیت چند نفر برای یک جرم واحد: اگر چند نفر برای ارتکاب جرمی محکوم شوند، در حالی که ماهیت آن جرم به گونه ای باشد که ارتکاب آن عملاً از یک نفر بیشتر ممکن نباشد.

   برای مثال، آقای X و آقای Y هر دو به اتهام شلیک گلوله مهلک به آقای Z و قتل وی محکوم شده اند، در حالی که مدارک پزشکی قانونی نشان می دهد تنها یک گلوله شلیک شده است. در چنین وضعیتی، ارتکاب جرم قتل با یک گلوله نمی تواند توسط دو نفر به صورت مستقل انجام شده باشد و اعاده دادرسی قابل طرح است.

3. تعارض دو حکم برای یک جرم: اگر شخصی به علت ارتکاب جرمی محکوم شود و همزمان، فرد دیگری نیز به موجب حکم قطعی از مرجع قضایی دیگر، به علت ارتکاب همان جرم محکوم شده باشد، به طوری که از تعارض و تضاد مفاد این دو حکم، بی گناهی یکی از آنان احراز شود.

   فرض کنید آقای م به اتهام سرقت از فروشگاهی در تهران محکوم می شود. پس از آن، آقای ن نیز در دادگاه دیگری (مثلاً در یک استان هم جوار) به اتهام سرقت از همان فروشگاه و در همان زمان محکوم می شود. اگر شواهد نشان دهد که سرقت فقط یک بار اتفاق افتاده و تنها یک نفر عامل آن بوده است، اعاده دادرسی برای یکی از دو محکوم قابل طرح است.

4. صدور احکام متفاوت برای یک اتهام: اگر درباره یک شخص و به اتهام واحد، احکام متفاوتی (مانند یک بار حکم محکومیت و یک بار حکم برائت) صادر شده باشد.

   تصور کنید برای خانم پ به اتهام اختلاس، ابتدا یک شعبه دادگاه حکم برائت صادر می کند و سپس شعبه دیگری از همان دادگاه یا دادگاهی با صلاحیت مشابه، برای همان اتهام، او را به حبس محکوم می کند. این تضاد در احکام صادره علیه یک فرد برای یک جرم واحد، موجب اعاده دادرسی خواهد بود.

5. جعلی بودن اسناد یا شهادت خلاف واقع: در صورتی که در دادگاه صالح ثابت شود که حکم قطعی، مبنای اسناد جعلی یا شهادت خلاف واقع گواهان بوده است.

   اگر حکم محکومیت آقای س به دلیل ارائه یک سند جعلی به دادگاه صادر شده باشد و پس از آن، در دادگاه دیگری (مربوط به اتهام جعل) جعلی بودن آن سند ثابت شود، آقای س می تواند به استناد حکم قطعی جعل، درخواست اعاده دادرسی نماید. این بند یکی از دلایل رایج برای درخواست اعاده دادرسی است.

6. ظهور واقعه یا دلیل جدید: پس از صدور حکم قطعی، واقعه جدیدی حادث یا ظاهر شود، یا ادله جدیدی ارائه شود که موجب اثبات بی گناهی محکوم علیه یا عدم تقصیر وی باشد.

   این بند، گسترده ترین جهت اعاده دادرسی است. منظور از دلیل جدید، مدرکی است که در زمان دادرسی اولیه وجود نداشته یا در دسترس نبوده و تأثیر مستقیم بر نتیجه پرونده دارد. برای مثال، کشف فیلم دوربین مداربسته جدید که نشان می دهد محکوم علیه در زمان وقوع جرم در مکان دیگری بوده، یا پیدا شدن اثر انگشت فردی دیگر در صحنه جرم، می تواند مصداق دلیل جدید باشد.

7. جرم نبودن عمل یا مجازات بیش از سقف قانونی: اگر مشخص شود که عمل ارتکابی، اصولاً جرم نبوده است و یا مجازات مورد حکم، بیش از مجازات مقرر قانونی باشد.

   اگر آقای ق به دلیل انجام عملی که قانوناً جرم زدایی شده (یعنی دیگر جرم محسوب نمی شود) محکوم شده باشد، یا به جرمی محکوم شود که مجازات قانونی آن مثلاً یک سال حبس است، اما دادگاه سه سال حبس تعیین کرده باشد، اعاده دادرسی قابل طرح است.

تأکید می شود که صرف نارضایتی از حکم یا احساس بی عدالتی، برای طرح درخواست اعاده دادرسی کافی نیست و حتماً باید یکی از موارد هفت گانه فوق، به صورت مستند و قابل اثبات وجود داشته باشد.

اعاده دادرسی کیفری ماده ۴۷۷ (شرایط و تمایزات)

ماده ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری، نوع دیگری از اعاده دادرسی را پیش بینی کرده است که با ماده ۴۷۴ تفاوت های اساسی دارد. این نوع اعاده دادرسی زمانی مطرح می شود که «رئیس قوه قضائیه، رأی قطعی صادره از هریک از مراجع قضایی را خلاف بین شرع تشخیص دهد». در این صورت، با تجویز اعاده دادرسی، پرونده به دیوان عالی کشور ارسال می شود تا در شعب خاصی که توسط رئیس قوه قضائیه برای این امر تخصیص می یابد، مجدداً رسیدگی و رأی قطعی صادر شود.

تفاوت های ماهوی و شکلی با ماده ۴۷۴:

• مرجع درخواست: در ماده ۴۷۴، محکوم علیه یا وکیل او مستقیماً به دیوان عالی کشور درخواست می دهند. اما در ماده ۴۷۷، تشخیص خلاف شرع بین بودن رأی و تجویز اعاده دادرسی، صرفاً در اختیار رئیس قوه قضائیه است. افراد تنها می توانند تقاضای اعمال ماده ۴۷۷ را به رئیس قوه قضائیه یا مراجع زیرمجموعه ایشان (مانند رئیس کل دادگستری استان) ارائه دهند، اما تصمیم گیرنده نهایی رئیس قوه قضائیه است.
• دلایل: در ماده ۴۷۴ دلایل مشخص و معینی برای اعاده دادرسی ذکر شده است (مثل زنده بودن مقتول یا کشف دلیل جدید). اما در ماده ۴۷۷، تنها دلیل، «خلاف بین شرع بودن رأی» است که تشخیص آن نیازمند تخصص و اجتهاد حقوقی و شرعی بالایی است.
• مهلت: ماده ۴۷۴ مهلت خاصی ندارد. ماده ۴۷۷ نیز مهلت خاصی ندارد، اما بررسی آن کاملاً به تشخیص مقام عالی قضایی بستگی دارد.

بررسی رأی وحدت رویه شماره ۸۵۴ هیأت عمومی دیوان عالی کشور

رأی وحدت رویه شماره ۸۵۴ مورخ ۰۸/۰۸/۱۴۰۳ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، یک نکته بسیار مهم را در خصوص ارتباط میان اعاده دادرسی ماده ۴۷۴ و ماده ۴۷۷ روشن کرده است. این رأی تصریح می کند:

«نظر به اینکه اعاده دادرسی موضوع ماده ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری مصوّب ۱۳۹۲، از موارد رسیدگی فوق العاده و ناظر به آراء خلاف شرع بیّن و جزو اختیارات رئیس قوه قضائیه است، لذا با تجویز آن و صدور حکم از شعب خاص دیوان عالی کشور، طبق ماده ۴۸۲ همین قانون، درخواست اعاده دادرسی شخص ذی نفع صرفاً در صورتی که رأی صادره به جهت دیگری غیر از جهت قبلی با مسلّمات فقهی مغایرت داشته و از مصادیق ماده ۴۷۷ باشد، پذیرفته خواهد شد. بنابراین درخواست اعاده دادرسی نسبت به آراء مذکور با استناد به موارد مندرج در ماده ۴۷۴ قابل پذیرش نیست.»

این رأی بدان معناست که اگر پرونده ای یک بار از طریق ماده ۴۷۷ مورد رسیدگی قرار گرفته و حکمی از شعب خاص دیوان عالی کشور صادر شده باشد، دیگر نمی توان با استناد به موارد ماده ۴۷۴، مجدداً برای آن پرونده درخواست اعاده دادرسی داد. تنها در صورتی که حکم جدید صادره بر اساس ماده ۴۷۷، باز هم به دلیل دیگری (غیر از جهت قبلی) خلاف بین شرع باشد، امکان درخواست مجدد ماده ۴۷۷ وجود خواهد داشت.

اشخاص دارای حق درخواست اعاده دادرسی کیفری (ماده ۴۷۵)

قانون گذار در ماده ۴۷۵ قانون آیین دادرسی کیفری، اشخاصی را که حق درخواست اعاده دادرسی کیفری را دارند، مشخص کرده است. این افراد عبارتند از:

• محکوم علیه: شخصی که حکم قطعی محکومیت علیه او صادر شده است.
• وکیل یا نماینده قانونی محکوم علیه: وکیل دادگستری یا نماینده قانونی (مانند ولی یا قیم) محکوم علیه می تواند از طرف او درخواست اعاده دادرسی کند. (وکالت نامه باید حاوی اختیار صریح برای اعاده دادرسی باشد).
• در صورت فوت یا غیبت محکوم علیه:
  • همسر او: در صورتی که محکوم علیه فوت کرده یا غایب باشد.
  • وراث قانونی او: شامل فرزندان، پدر، مادر و سایر ورثه طبق قانون ارث.
  • وصی او: شخصی که محکوم علیه طی وصیت نامه او را برای اداره امور خود یا پیگیری حقوقی تعیین کرده است.
• دادستان کل کشور.
• دادستان مجری حکم: دادستانی که مسئول اجرای حکم قطعی صادر شده است.

آیا شاکی می تواند درخواست اعاده دادرسی کند؟

بر اساس نص صریح ماده ۴۷۵ قانون آیین دادرسی کیفری و بخشنامه های مربوطه، شاکی (بزه دیده) از جمله اشخاصی که حق درخواست اعاده دادرسی کیفری را دارند، محسوب نمی شود. این مسیر اعتراض عمدتاً برای حمایت از حقوق محکوم علیه و جلوگیری از اجرای احکام اشتباه علیه او طراحی شده است. بنابراین، درخواست اعاده دادرسی صرفاً از سوی محکوم علیه یا نمایندگان قانونی وی و همچنین دادستان کل کشور و دادستان مجری حکم قابل پذیرش است. شاکی در صورت اعتراض به حکم می تواند از راه های قانونی دیگر نظیر تجدیدنظرخواهی (در زمان مقرر) یا سایر طرق اعتراض استفاده کند، اما اعاده دادرسی کیفری در حالت عادی شامل شاکی نمی شود.

مرجع صالح برای رسیدگی و روند کلی اعاده دادرسی

مرجع اصلی برای رسیدگی به درخواست اعاده دادرسی کیفری (موضوع ماده ۴۷۴) دیوان عالی کشور است. این نهاد عالی قضایی وظیفه دارد درخواست ها را مورد بررسی قرار داده و در صورت احراز شرایط قانونی، دستور رسیدگی مجدد را صادر کند. روند کلی به شرح زیر است:

مراحل بررسی در دیوان عالی کشور:

1. بررسی شکلی و ماهوی درخواست:

   پس از ثبت درخواست اعاده دادرسی و ارجاع آن به یکی از شعب دیوان عالی کشور، شعبه مربوطه ابتدا از نظر شکلی پرونده را بررسی می کند. این بررسی شامل کنترل کامل بودن مدارک، رعایت فرمت های لازم و صلاحیت متقاضی است. سپس، بررسی ماهوی آغاز می شود؛ در این مرحله، قضات دیوان عالی کشور دلایل و مستندات ارائه شده توسط متقاضی را دقیقاً مورد مطالعه قرار می دهند تا مشخص شود آیا یکی از جهات هفت گانه ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری در پرونده وجود دارد یا خیر. تأکید بر این است که دلایل باید به قدری قوی و مستدل باشند که بتوانند مبنای نقض یک حکم قطعی قرار گیرند.

2. صدور قرار قبولی یا رد درخواست:
   • قرار قبولی اعاده دادرسی: در صورتی که دیوان عالی کشور تشخیص دهد دلایل ارائه شده موجه است و یکی از شرایط قانونی اعاده دادرسی احراز شده، قرار قبولی اعاده دادرسی را صادر می کند. صدور این قرار به معنای تأیید اولیه وجود اشتباه یا دلیل جدید است و نه به معنای صدور حکم برائت یا نقض قطعی حکم.
   • قرار رد درخواست: اگر دیوان عالی کشور دلایل را ناکافی تشخیص دهد یا به این نتیجه برسد که شرایط قانونی اعاده دادرسی محقق نشده است، قرار رد درخواست را صادر می کند. این قرار، قطعی و غیرقابل اعتراض است.
3. ارجاع پرونده به شعبه هم عرض برای رسیدگی مجدد:

   در صورت صدور قرار قبولی اعاده دادرسی، دیوان عالی کشور پرونده را برای رسیدگی مجدد به دادگاهی هم عرض با دادگاهی که حکم قطعی را صادر کرده است، ارجاع می دهد. این دادگاه هم عرض، مجدداً پرونده را با در نظر گرفتن جهات اعاده دادرسی و دلایل جدید بررسی می کند و حکم جدید صادر می نماید. برای مثال، اگر حکم قطعی اولیه توسط دادگاه تجدیدنظر استان صادر شده باشد، پرونده برای رسیدگی دوباره به یکی از شعب دیگر دادگاه تجدیدنظر همان استان فرستاده می شود.

راهنمای گام به گام ثبت درخواست اعاده دادرسی کیفری

ثبت درخواست اعاده دادرسی کیفری، به ویژه با توجه به امکان ثبت الکترونیکی آن، نیازمند دقت و رعایت مراحل خاصی است. در ادامه، روش ها و نکات کلیدی ثبت درخواست تشریح می شود:

روش های ثبت درخواست:

1. ثبت حضوری:

   این روش برای هر دو ماده ۴۷۴ و ۴۷۷ قابل انجام است. برای ماده ۴۷۴، متقاضی می تواند به دیوان عالی کشور مراجعه کند. برای ماده ۴۷۷، درخواست به دادگستری کل استان مربوطه ارائه می شود تا از آن طریق به دفتر ریاست قوه قضائیه ارسال گردد.

2. ثبت از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی:

   این روش، عمدتاً برای درخواست های اعاده دادرسی موضوع ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری و بر اساس بخشنامه شماره ۹۰۰/۱۹۷۱۷/۵۵۰ اداره کل نظارت الکترونیک قضایی مورخ ۰۷/۱۰/۱۳۹۹ امکان پذیر شده است.

مراحل و نکات کلیدی ثبت الکترونیک (ماده ۴۷۴) – طبق بخشنامه مذکور:

برای ثبت الکترونیکی درخواست اعاده دادرسی کیفری از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، رعایت نکات زیر الزامی است تا از رد شدن درخواست جلوگیری شود:

• ضرورت قید تمام توضیحات در متن اصلی درخواست: برخلاف سایر دادخواست ها که جزئیات در لوایح پیوست ارائه می شوند، در درخواست اعاده دادرسی کیفری الکترونیکی، تمامی توضیحات مربوط به جهات اعاده دادرسی، دلایل، مستندات و شرح واقعه باید به طور کامل در متن اصلی درخواست (و نه در پیوست ها) قید شود.
• الزامی بودن تایپ درخواست: درخواست اعاده دادرسی باید حتماً به صورت تایپ شده باشد و از پذیرش درخواست های دست نویس خودداری می شود.
• لزوم استناد صریح به بند یا بندهای ماده ۴۷۴: متقاضی باید به وضوح و با ذکر بندهای مشخص، به یکی از موارد هفت گانه ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری استناد کند و توضیح دهد که چرا پرونده او مشمول کدام یک از این بندها است.
• پیوست احکام بدوی، تجدیدنظر و گواهی قطعیت: اسکن خوانا و برابر اصل شده از دادنامه های بدوی و تجدیدنظر (در صورت وجود) و گواهی قطعیت حکم، از مدارک ضروری است که باید به درخواست ضمیمه شود.
• پیوست وکالت نامه وکیل: در صورتی که درخواست توسط وکیل ارائه می شود، اسکن وکالت نامه رسمی وکیل دادگستری ضروری است. در این وکالت نامه باید به صورت صریح اختیار اعاده دادرسی قید شده باشد و همچنین وکالت نامه ممهور به تمبر مالیاتی قانونی باشد.
• محدودیت متقاضیان: درخواست اعاده دادرسی کیفری از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، صرفاً از محکوم علیه، وکیل قانونی او یا در صورت فوت یا غیبت، از همسر، وراث قانونی و وصی وی پذیرفته می شود. درخواست شاکی در این روش قابل ثبت نیست.
• توضیح هزینه دادرسی و سایر هزینه ها: هزینه دادرسی برای درخواست اعاده دادرسی کیفری ۵۰۰,۰۰۰ ریال است که به علاوه هزینه تطبیق اوراق و هزینه خدمات دفاتر الکترونیک قضایی دریافت می شود.

مراحل و نکات کلیدی ثبت حضوری (ماده ۴۷۷):

ثبت درخواست اعاده دادرسی کیفری موضوع ماده ۴۷۷، برخلاف ماده ۴۷۴، همچنان به صورت حضوری انجام می شود و امکان ثبت الکترونیکی آن فراهم نیست:

1. مراجعه به دادگستری کل استان: متقاضی باید به ساختمان دادگستری کل استان محل اقامت خود یا محل صدور حکم مراجعه کند.
2. نحوه ارائه درخواست به کارشناس مربوطه: پس از اخذ وقت و نوبت، درخواست کتبی خود را به کارشناس مربوطه در دادگستری کل استان ارائه می دهد. کارشناس مربوطه، درخواست را از جنبه های شکلی و اولیه بررسی کرده و در صورتی که آن را واجد شرایط تشخیص دهد، آن را ثبت و جهت بررسی های بعدی به مقام های بالاتر (و در نهایت به دفتر رئیس قوه قضائیه) ارجاع می دهد. در این درخواست نیز باید به روشنی و مستدل، خلاف بین شرع بودن رأی مورد اعتراض تشریح شود.

مدارک لازم و پیوست ها برای فرم (لایحه) اعاده دادرسی کیفری (چک لیست کامل)

برای تکمیل و ثبت موفقیت آمیز فرم اعاده دادرسی کیفری (لایحه)، ارائه مجموعه ای از مدارک و مستندات ضروری است. این مدارک باید به دقت جمع آوری و به شیوه صحیح به پرونده ضمیمه شوند:

• درخواست کتبی (لایحه تنظیم شده): متن اصلی درخواست اعاده دادرسی که شامل مشخصات متقاضی، شماره پرونده، حکم مورد اعتراض و مهم تر از همه، شرح کامل و مستدل جهات اعاده دادرسی (بر اساس بندهای ماده ۴۷۴ یا دلایل خلاف شرع بین برای ماده ۴۷۷) باشد. این لایحه باید تایپ شده و خوانا باشد.
• اصل و کپی دادنامه بدوی و تجدیدنظر (خوانا و برابر اصل): کپی برابر اصل شده از تمامی دادنامه های صادره در مراحل بدوی و تجدیدنظر (و نیز فرجام خواهی در صورت وجود) که منجر به صدور حکم قطعی شده اند. خوانایی این مدارک از اهمیت بالایی برخوردار است.
• گواهی قطعیت حکم: مدرکی که نشان دهنده قطعیت یافتن حکم مورد اعتراض است. این گواهی معمولاً توسط دادگاه صادرکننده حکم یا اجرای احکام صادر می شود.
• مدارک هویتی متقاضی (کارت ملی و شناسنامه): کپی خوانا از کارت ملی و صفحه اول شناسنامه متقاضی.
• وکالت نامه رسمی (در صورت وجود وکیل): اگر درخواست از طریق وکیل ارائه می شود، اصل و کپی وکالت نامه رسمی وکیل دادگستری که در آن به صراحت اختیار اعاده دادرسی ذکر شده و تمبر مالیاتی قانونی آن الصاق شده باشد.
• تأییدیه زندان (در صورت زندانی بودن محکوم علیه): در صورتی که محکوم علیه در زندان به سر می برد، تأییدیه رسمی از اداره زندان مبنی بر وضعیت کنونی وی.
• لیست دقیق و کامل دلایل و مستندات جدید: این بخش حیاتی ترین قسمت مدارک است و باید شامل تمامی ادله ای باشد که به استناد آن ها درخواست اعاده دادرسی مطرح شده است. این مستندات می تواند شامل موارد زیر باشد:
  • اسناد جدید (مانند اسناد مالی، قراردادها، مدارک هویتی یا سایر مکاتبات که در زمان دادرسی اولیه موجود نبوده یا ارائه نشده است).
  • شهادت نامه های جدید (در صورتی که شاهدی پس از صدور حکم حقایقی را بیان کند که بر بی گناهی محکوم علیه دلالت دارد و قبلاً امکان شهادت برای او وجود نداشته است).
  • نظریه های کارشناسی جدید (از جمله نظریه های پزشکی قانونی، کارشناسی خط و امضا، کارشناسی فنی و مهندسی و غیره که پس از صدور حکم قطعی و با دلایل جدید به دست آمده باشد).
  • اقرارنامه یا شهادت فرد دیگری که مسئولیت جرم را بر عهده می گیرد.
  • احکام قضایی مرتبط (مانند حکم قطعی جعل سندی که مبنای محکومیت اولیه بوده است).
• مدارک سوابق مرتبط از دیوان عالی کشور (در صورت وجود): در صورتی که قبلاً در خصوص همین پرونده در دیوان عالی کشور اقداماتی صورت گرفته باشد (مانند فرجام خواهی یا درخواست اعاده دادرسی که رد شده باشد)، مدارک مربوط به آن سوابق.

نحوه تنظیم فرم اعاده دادرسی کیفری (لایحه): راهنمای عملی و الگوی پیشنهادی

تنظیم یک لایحه درخواست اعاده دادرسی کیفری، بیش از یک فرم ساده، نیازمند دقت حقوقی، استدلال قوی و رعایت اصول نگارشی است. این لایحه باید به گونه ای نوشته شود که قضات دیوان عالی کشور را قانع کند که یکی از جهات قانونی اعاده دادرسی محقق شده است. در ادامه، بخش های اصلی یک لایحه جامع و الگوی پیشنهادی ارائه می شود.

بخش های اصلی یک لایحه اعاده دادرسی کامل:

1. سربرگ:
   • «بسمه تعالی» در بالای صفحه.
   • تاریخ تنظیم لایحه.
   • شماره (در صورت نیاز به ثبت دبیرخانه یا شماره گذاری داخلی).
2. مخاطب:

   باید به وضوح مرجع رسیدگی کننده را مشخص کنید:

   • «ریاست محترم دیوان عالی کشور» (برای ماده ۴۷۴).
   • «ریاست محترم قوه قضائیه» (برای تقاضای اعمال ماده ۴۷۷).
3. مشخصات کامل متقاضی:

   شامل نام، نام خانوادگی، نام پدر، شماره ملی، شماره شناسنامه، تاریخ تولد، محل صدور شناسنامه، نشانی دقیق پستی و شماره تماس (تلفن همراه و ثابت). در صورت وجود وکیل، مشخصات کامل وکیل نیز باید ذکر شود.

4. مشخصات محکوم علیه (اگر متقاضی شخص دیگری است):

   در صورتی که همسر، وراث قانونی یا وصی محکوم علیه درخواست را ارائه می دهند، مشخصات کامل محکوم علیه و نسبت متقاضی با وی (با ارائه مدارک اثبات کننده) ضروری است.

5. اطلاعات کامل پرونده و حکم قطعی:
   • شماره پرونده کلاسه اولیه و شماره بایگانی.
   • شماره و تاریخ دادنامه بدوی و تجدیدنظر (و فرجام خواهی در صورت وجود).
   • مرجع صادرکننده هر یک از احکام (شعبه دادگاه بدوی، تجدیدنظر و دیوان عالی کشور).
   • موضوع اتهام و شرح مختصر جرم.
   • نوع و میزان مجازات تعیین شده.
   • تاریخ قطعیت حکم.
6. جهت قانونی درخواست اعاده دادرسی:

   این بخش اصلی ترین قسمت لایحه است. باید به صورت صریح و دقیق به بند یا بندهای ماده ۴۷۴ (مثلاً بند ج ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری) یا در صورت تقاضای اعمال ماده ۴۷۷، به صراحت به خلاف بین شرع بودن رأی استناد شود. سپس، شرح تفصیلی علت انتخاب این بند و چگونگی انطباق وضعیت پرونده با آن ارائه گردد. این توضیحات باید کاملاً مستدل، حقوقی و متکی بر واقعیت ها و مستندات جدید باشد.

7. شرح دلایل جدید و مستندات:

   باید به تفصیل دلایل و مستندات جدیدی که پس از صدور حکم قطعی کشف شده اند، تشریح شود. توضیح دهید که چگونه این دلایل بر بی گناهی محکوم علیه یا اشتباه در حکم اولیه دلالت دارند و چرا در مراحل قبلی رسیدگی امکان ارائه آن ها وجود نداشته است.

8. خواسته اصلی و نتیجه مورد انتظار:

   در این بخش، به روشنی بیان کنید که از دیوان عالی کشور چه انتظاری دارید. معمولاً خواسته، «نقض حکم قطعی صادره» و «ارجاع پرونده به شعبه هم عرض» جهت رسیدگی مجدد است. در مورد ماده ۴۷۷، خواسته «تجویز اعاده دادرسی توسط ریاست محترم قوه قضائیه» و «ارجاع پرونده به شعب خاص دیوان عالی کشور» خواهد بود.

9. فهرست پیوست ها:

   تمامی مدارکی که به لایحه ضمیمه شده اند (شامل کپی دادنامه ها، گواهی قطعیت، وکالت نامه، اسناد جدید و غیره) باید به صورت فهرست وار در انتهای لایحه ذکر شوند.

10. امضا و نام کامل متقاضی/وکیل:

    در نهایت، لایحه باید با نام و نام خانوادگی کامل متقاضی یا وکیل وی و امضا در انتهای صفحه خاتمه یابد.

الگوی فرم (نمونه متن لایحه) جامع و قابل تکمیل:

بسمه تعالی

تاریخ: [تاریخ روز]
شماره: (اختیاری)

ریاست محترم دیوان عالی کشور/ریاست محترم قوه قضائیه (بر اساس ماده ۴۷۴ یا ۴۷۷)

موضوع: درخواست اعاده دادرسی کیفری به استناد ماده [۴۷۴ / ۴۷۷] قانون آیین دادرسی کیفری

مشخصات متقاضی (محکوم علیه / وکیل):
نام: [نام کامل]
نام خانوادگی: [نام خانوادگی کامل]
نام پدر: [نام پدر]
شماره ملی: [شماره ملی]
شماره شناسنامه: [شماره شناسنامه]
تاریخ تولد: [روز/ماه/سال]
نشانی پستی دقیق: [آدرس کامل پستی به همراه کد پستی]
شماره تماس: [شماره تلفن همراه و ثابت]

(در صورت فوت یا غیبت محکوم علیه)
مشخصات محکوم علیه (متوفی/غایب):
نام: [نام کامل محکوم علیه]
نام خانوادگی: [نام خانوادگی کامل محکوم علیه]
نسبت متقاضی با محکوم علیه: [همسر / وارث قانونی / وصی]
(ضمیمه نمودن مدارک اثبات کننده رابطه وراثت یا وصایت)

اطلاعات پرونده و حکم قطعی:
شماره پرونده کلاسه: [شماره پرونده کلاسه اولیه]
شماره بایگانی: [شماره بایگانی پرونده]
موضوع اتهام: [شرح مختصر اتهام]
مجازات مورد حکم: [نوع و میزان مجازات]
مرجع صادرکننده دادنامه بدوی: شعبه [شماره شعبه] دادگاه [نوع دادگاه] [نام شهرستان/استان] به شماره [شماره دادنامه] و تاریخ [تاریخ دادنامه]
مرجع صادرکننده دادنامه تجدیدنظر: شعبه [شماره شعبه] دادگاه تجدیدنظر استان [نام استان] به شماره [شماره دادنامه] و تاریخ [تاریخ دادنامه]
تاریخ قطعیت حکم: [روز/ماه/سال]

شرح درخواست اعاده دادرسی و جهات قانونی آن:

الف) استناد به بند [شماره بند] ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری (در صورت درخواست ماده ۴۷۴):
با احترام به استحضار عالی می رساند، اینجانب/موکل، به استناد بند [شماره بند] از ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری، تقاضای اعاده دادرسی نسبت به حکم قطعی فوق الذکر را دارم. دلیل این امر، [شرح کامل و مستدل علت و چگونگی انطباق وضعیت پرونده با بند مورد استناد. در این بخش، باید به روشنی توضیح دهید که کدام واقعه جدید، کدام سند جعلی، کدام تعارض در احکام و ... اتفاق افتاده است. این قسمت نیازمند تفصیل و بیان جزئیات حقوقی است.]

ب) خلاف بین شرع بودن رأی (در صورت تقاضای اعمال ماده ۴۷۷):
با احترام به استحضار عالی می رساند، رأی قطعی صادره فوق الذکر، به دلایل ذیل، خلاف بین شرع می باشد:
[شرح کامل و مستدل دلایلی که نشان دهنده خلاف بین شرع بودن رأی است. این قسمت نیازمند استدلال فقهی و حقوقی قوی است که رأی صادره را در تضاد آشکار با اصول مسلم فقهی و شرعی نشان دهد.]

شرح دلایل و مستندات جدید (در صورت لزوم برای ماده ۴۷۴):
پس از صدور حکم قطعی، [شرح دقیق کشف دلایل جدید، شامل واقعه، مدارک، شهادت ها یا نظریه های کارشناسی که در مراحل قبلی رسیدگی موجود نبوده یا قابل ارائه نبوده است و اکنون بی گناهی محکوم علیه را اثبات یا بر اشتباه در حکم دلالت دارد. به صورت شفاف توضیح دهید که این دلیل جدید چگونه بر ماهیت جرم و محکومیت تأثیر می گذارد.]

خواسته:
با عنایت به شرح معروضه و مستندات پیوستی، از محضر ریاست محترم [دیوان عالی کشور / قوه قضائیه] تقاضا دارم:
۱.  دستور پذیرش درخواست اعاده دادرسی را صادر فرمایید.
۲.  حکم قطعی صادره به شماره [شماره دادنامه تجدیدنظر] را نقض و پرونده را جهت رسیدگی مجدد به یکی از شعب هم عرض دادگاه [نوع دادگاه (مثلاً تجدیدنظر استان)] ارجاع فرمایید. (برای ماده ۴۷۴)
۳.  (یا برای ماده ۴۷۷) با تجویز اعاده دادرسی، پرونده را به شعب خاص دیوان عالی کشور جهت رسیدگی و صدور حکم قطعی ارسال فرمایید.

فهرست پیوست ها:
۱.  کپی برابر اصل دادنامه بدوی شماره [شماره دادنامه بدوی].
۲.  کپی برابر اصل دادنامه تجدیدنظر شماره [شماره دادنامه تجدیدنظر].
۳.  گواهی قطعیت حکم.
۴.  کپی کارت ملی و شناسنامه متقاضی.
۵.  وکالت نامه وکیل (در صورت وجود) با تصریح اختیار اعاده دادرسی.
۶.  [ذکر سایر اسناد و مدارک جدید (مانند: سند جدید، نظریه کارشناسی، اقرارنامه، حکم قضایی دیگر و...).]

با تجدید احترام
نام و نام خانوادگی متقاضی / وکیل: [نام کامل]
امضا:

مهلت درخواست اعاده دادرسی کیفری و هزینه آن

مهلت درخواست:

یکی از ویژگی های مهم اعاده دادرسی کیفری (به ویژه موضوع ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری) این است که برخلاف بسیاری از طرق اعتراض عادی و فوق العاده دیگر، مهلت خاصی برای ارائه آن تعیین نشده است. این بدان معناست که محکوم علیه یا اشخاص ذی حق می توانند هر زمان که یکی از جهات قانونی اعاده دادرسی (مانند کشف دلیل جدید) محقق شود، درخواست خود را به دیوان عالی کشور ارائه دهند. این عدم وجود مهلت، اهمیت این راهکار استثنایی را در تضمین عدالت روشن تر می سازد، چرا که کشف حقیقت و رفع اشتباه قضایی ممکن است سال ها پس از صدور حکم قطعی اتفاق بیفتد. البته، این عدم مهلت به معنای عدم لزوم سرعت عمل نیست؛ بلکه توصیه می شود به محض آگاهی از وجود جهات اعاده دادرسی، اقدامات لازم برای تنظیم و ثبت درخواست صورت گیرد تا احقاق حق به تعویق نیفتد.

هزینه درخواست:

ثبت درخواست اعاده دادرسی کیفری شامل هزینه هایی است که متقاضی باید آن ها را پرداخت کند:

• هزینه دادرسی: بر اساس تعرفه های مصوب، هزینه دادرسی برای درخواست اعاده دادرسی کیفری معادل ۵۰۰,۰۰۰ ریال (پانصد هزار ریال) برای هر متقاضی است. این مبلغ باید از طریق سامانه های الکترونیکی یا با واریز به حساب های مربوطه پرداخت شود.
• هزینه خدمات الکترونیک قضایی: در صورتی که درخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت شود، هزینه ای نیز بابت خدمات ارائه شده توسط این دفاتر (شامل ثبت، اسکن و ارسال مدارک) دریافت می گردد که بر اساس تعرفه های مصوب این دفاتر متغیر است.
• هزینه تطبیق اوراق: ممکن است هزینه ای نیز بابت تطبیق کپی مدارک با اصل آن ها دریافت شود.

توقف اجرای حکم با درخواست اعاده دادرسی: بله یا خیر؟

پرسش مهمی که برای محکوم علیه و خانواده او مطرح می شود، این است که آیا صرف درخواست اعاده دادرسی منجر به توقف اجرای حکم قطعی می شود؟ پاسخ این است که خیر، صرف تقدیم درخواست اعاده دادرسی، به صورت خودکار باعث توقف اجرای حکم نمی شود. توقف اجرای حکم، منوط به تحقق مرحله ای خاص در فرآیند اعاده دادرسی است.

مطابق قانون، اجرای حکم تنها زمانی متوقف می شود که قرار قبولی اعاده دادرسی از سوی دیوان عالی کشور صادر شود. به عبارت دیگر، تا زمانی که قضات دیوان عالی کشور پس از بررسی های شکلی و ماهوی، درخواست اعاده دادرسی را موجه تشخیص نداده و قرار قبولی آن را صادر نکرده اند، حکم قطعی اولیه به قوت خود باقی است و اقدامات لازم برای اجرای آن ادامه خواهد یافت. پس از صدور قرار قبولی، مرجع صادرکننده حکم (معمولاً دادگاه صادرکننده رأی بدوی یا تجدیدنظر) از طریق دیوان عالی کشور از این تصمیم مطلع شده و دستور توقف اجرای حکم را تا زمان رسیدگی مجدد و صدور حکم نهایی جدید صادر می کند. این تدبیر قانونی برای جلوگیری از سوءاستفاده از حق اعاده دادرسی و توقف بی مورد اجرای احکام قطعی اتخاذ شده است.

اشتباهات رایج در تنظیم فرم (لایحه) اعاده دادرسی کیفری و نحوه پیشگیری از آن ها

پیچیدگی فرآیند اعاده دادرسی کیفری و شرایط سخت گیرانه آن، می تواند منجر به بروز اشتباهاتی در تنظیم و ثبت درخواست شود که نهایتاً به رد آن می انجامد. شناخت این اشتباهات و راه های پیشگیری از آن ها برای متقاضیان و وکلای آن ها بسیار حائز اهمیت است:

1. عدم استناد دقیق به ماده قانونی:

   بسیاری از درخواست ها بدون اشاره صریح به بند یا بندهای ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری مطرح می شوند. این امر، مهم ترین دلیل برای رد درخواست است. پیشگیری: در متن لایحه، به طور واضح و شفاف به شماره بند (مثلاً بند ج ماده ۴۷۴) اشاره کرده و توضیحات خود را دقیقاً بر اساس آن بند ارائه دهید.

2. نقص مدارک و مستندات:

   عدم پیوست کردن تمامی دادنامه های قبلی (بدوی، تجدیدنظر)، گواهی قطعیت، یا مدارک جدید و مستندات مربوط به جهات اعاده دادرسی، می تواند منجر به نقص پرونده و تأخیر یا رد درخواست شود. پیشگیری: از یک چک لیست دقیق برای جمع آوری مدارک استفاده کنید و مطمئن شوید که تمامی اسناد لازم، به صورت خوانا و برابر اصل به پرونده ضمیمه شده اند.

3. عدم رعایت فرمت (مثلاً تایپ نبودن درخواست):

   همانطور که قبلاً اشاره شد، درخواست های ثبت شده از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی باید حتماً تایپ شده باشند. پیشگیری: همیشه لایحه درخواست را به صورت تایپ شده و با فونت و اندازه ای خوانا تهیه کنید.

4. عدم شفافیت یا کفایت دلایل جدید:

   گاهی دلایل ارائه شده به عنوان دلایل جدید، فاقد قدرت اثباتی کافی برای نقض یک حکم قطعی هستند یا به وضوح مشخص نیستند. دیوان عالی کشور دلایل ضعیف یا مبهم را نمی پذیرد. پیشگیری: دلایل جدید باید مستدل، روشن، قابل اثبات و به طور مستقیم مرتبط با بی گناهی محکوم علیه یا اشتباه در حکم باشند. توضیحات باید قوی و مستند باشد و ابهامی در آن وجود نداشته باشد.

5. ارائه درخواست توسط اشخاص فاقد صلاحیت قانونی:

   همانطور که در ماده ۴۷۵ تصریح شده، فقط محکوم علیه، وکیل او، وراث و وصی وی (در صورت فوت یا غیبت) و دادستان ها حق درخواست اعاده دادرسی را دارند. شاکی پرونده از این حق برخوردار نیست. پیشگیری: مطمئن شوید که درخواست کننده از صلاحیت قانونی لازم برخوردار است. در صورت استفاده از وکیل، وکالت نامه باید شامل اختیار صریح اعاده دادرسی باشد.

6. خلط اعاده دادرسی ماده ۴۷۴ و ماده ۴۷۷:

   این دو نوع اعاده دادرسی دارای مراجع، شرایط و فرآیندهای متفاوتی هستند و اشتباه گرفتن آن ها می تواند منجر به رد درخواست شود. پیشگیری: قبل از تنظیم درخواست، نوع اعاده دادرسی مورد نیاز (ماده ۴۷۴ یا ماده ۴۷۷) را به درستی تشخیص دهید و مراحل و مستندات مربوط به هر یک را به طور جداگانه پیگیری کنید. همچنین، به رأی وحدت رویه شماره ۸۵۴ دیوان عالی کشور در خصوص عدم امکان طرح ماده ۴۷۴ پس از ماده ۴۷۷ توجه داشته باشید.

7. عدم رعایت اصول نگارشی و حقوقی لایحه:

   یک لایحه حقوقی باید از نظر نگارشی صحیح، منطقی و از نظر حقوقی مستدل باشد. استفاده از زبان غیررسمی، عبارات نامشخص یا فاقد استدلال حقوقی، شانس پذیرش درخواست را به شدت کاهش می دهد. پیشگیری: لایحه را با زبانی تخصصی اما قابل فهم، با استدلالات حقوقی قوی و با رعایت کامل ساختار استاندارد لوایح قضایی تنظیم کنید. در صورت عدم تسلط، حتماً از وکیل متخصص در این زمینه کمک بگیرید.

سخن پایانی و نتیجه گیری

اعاده دادرسی کیفری، به عنوان یک راهکار حقوقی استثنایی، تجسمی از انعطاف پذیری و تلاش نظام قضایی برای تضمین عدالت و جلوگیری از هرگونه تضییع حقوق فردی است. این فرآیند، فرصتی دوباره برای محکوم علیهی فراهم می آورد که با حکم قطعی مواجه شده، اما دلایل موجه و مستندی برای نقض آن در دست دارد. از شناسایی دقیق جهات قانونی اعاده دادرسی در مواد ۴۷۴ و ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری گرفته تا جمع آوری مدارک و تنظیم صحیح «فرم اعاده دادرسی کیفری» (لایحه)، هر گام نیازمند دقت، دانش و تخصص حقوقی است. همانطور که تشریح شد، اشتباه در هر یک از این مراحل می تواند سرنوشت پرونده را به سمت رد شدن درخواست سوق دهد.

با توجه به پیچیدگی های ماهوی و شکلی این فرآیند، به ویژه در استدلال پردازی و تطبیق شرایط خاص پرونده با یکی از جهات قانونی اعاده دادرسی، توصیه اکید می شود که متقاضیان حتماً از مشاوره وکلای متخصص در امور کیفری و اعاده دادرسی بهره مند شوند. یک وکیل مجرب می تواند با تسلط بر قوانین، رویه های قضایی و تجربیات عملی، شانس موفقیت در این مسیر دشوار را به شکل چشمگیری افزایش دهد و از اتلاف زمان و منابع جلوگیری کند. احقاق حق، هرچند سخت و طولانی، با اتکا به دانش و تخصص حقوقی، همواره امکان پذیر خواهد بود.